Gerrit Achterberg , Vervulling

Het beste van voor jaren dringt vanavond tot mij door. 
Al je gewone vragen vinden weer gehoor.
Regent het. Ja het regent. Goede nacht.
Laten we nu gaan slapen, zeg je zacht.
Wij luisteren en liggen. Wind beweegt het raam,
Blijf zo maar liggen, zeg ik, en ik noem je naam.
Alles wat antwoord is gaat van mij uit.
Je wordt vervuld van de oneindigheid.

The best of years past pushes against me again this evening.
All your usual questions find again a listening ear.
Is it raining. Yes it's raining. Good night.
Let's sleep now, you say softly.
We listen and lie there. Wind blows against the window,
Just stay right there, I say, and I utter your name.
Everything that is answer comes from me. 
You become filled with an endlessness.

(Vert. Cliff Crego)

Gedicht op de muur

Sinds laatste juni zullen rondkijkers aan het begin van de Nachtegaallaan misschien wel een ontdekking hebben gedaan: tussen Nachtegaallaan nummer 1 (waar de laan een vernauwde doorgang wordt naar de Rijnsburgerweg) en het hoekhuis Merelstraat-Nachtegaallaan, kan men op een meter of twintig afstand een grote witte, blinde muur zien met erop een gedicht. De zichtbaarheid van het geheel had wat beter kunnen zijn, maar het deels verborgen zijn heeft ook wel wat. Het betreft het achtregelig gedicht 'Vervulling' van de Nederlandse dichter Gerrit Achterberg. Daarover straks meer.

De eerste reactie bij het ontdekken is te denken dat het een nieuw element is in het Leidse project 'Gedichten op Muren', maar bij navraag blijkt dat maar half waar.
Dat project wordt uitgevoerd door de Stichting Tegen-Beeld en wordt gedragen door de heren Ben Walenkamp en Piet van Veen, tezamen met de kunstschilder Jan Willem Bruins en anderen. Eind jaren tachtig kwam de gedachte op van 'de stad als gedicht', namelijk om honderd gedichten op goed zichtbare plekken in de stad op muren te plaatsen met passende achtergrond van kleur en soms wat extra versiering. In dit lopende jaar of uiterlijk in 2005 hoopt men het project te beeindigen met een honderdste gedicht: 'De profundis, een gedicht in het Spaans van Garcia Lorca. Er zijn nu 94 van die muurgedichten gerealiseerd. Waar, wat en hoe staat onder stevige leiding van de stichting. Het gaat niet alleen om Nederlandstalige gedichten; er zijn er ook bij in Arabisch, Grieks, Japans, Hebreeuws of Russisch schrift en dan komt er uiteraard een klein bordje met de vertaling bij. Het is een indrukwekkende reeks geworden, die opfleurt en dan ook veel belangstelling krijgt. Er is een prachtig, goedkoop (foto)boekje over de eerste 43 uitgegeven: 'Dicht op de muur; gedichten in Leiden': Marleen van der Weij, deel 8, reeks 'In den Houttuyn'. Uitg. Burgersdijk & Niermans, 1992, pp 144. De kunstprijs 'De Zilveren Veer' is aan het project toegekend en er zijn speciale stadswandelingen. Naast dat bijna voltooide honderdtal gedichten is er ook een officieuze reeks van een dertigtal gedichten, die niet helemaal aan de strenge criteria voldoen, maar die gewoonlijk wel in samenwerking met de stichting worden geschilderd. Het nieuwe gedicht 'Vervulling' in onze Vogelwijk hoort bij de officieuze. De Gemeente Leiden levert met deze gedichtenmanifestatie inderdaad een bijzondere prestatie. Er zijn wel enkele gedichten in Oegstgeest, Leeuwarden, Rotterdam of Den Bosch te vinden en zelfs in enkele buitenlandse steden, zoals Los Angeles (USA) vindt men er wel een paar, maar nergens zo veel, zo mooi aangebracht en met een dergelijk brede, doordachte keuze.

Het Wijkcomité Vogelwijk heeft al geruime tijd geleden contact opgenomen met de stichting Tegen-Beeld. We vonden dat er bij de 'hoofdingang' van onze wijk, de Lijsterstraat bij de Rijnsburgerweg, aan beide zijden prachtige blinde muren waren. Daarop zouden passende gedichten mooi kunnen staan, misschien wel een tweeling van gedichten of die in een spannende tegenstelling met elkaar. Contacten daarover met de eigenaren van die muren waren ook hoopgevend. Voor een Vogelwijk werd gedacht aan één der eerste (omstreeks 1100) teksten in het Nederlands : 'Hebban olla vogala nestas hagunnan hinase hic anda thu wat unbidan wi nu'( alle vogels zijn begonnen met het bouwen van hun nestjes, behalve ik en jij, waarop wachten we nog). Maar die tekst staat als nummer 71 al op een muur bij de Academie aan het Rapenburg 70-74. Bovendien blijft de keuze van gedicht en uitvoering aan de stichting Tegen-Beeld. Hernieuwd contact met die stichting leidde er toe dat nogmaals wordt bezien en besloten of we nog in aanmerking komen om te worden opgenomen in de staart van de officiële reeks. Of de bomen daar teveel het zicht op een gedicht zouden hinderen, is daarbij cruciaal. Gelukkig heeft onze wijk in ieder geval al een officieuze, die toch ook op de website van Tegen-Beeld (www.muurgedichten.nl) gaat worden opgenomen temidden van de 130 andere. Hoe kwam dat gedicht 'Vervulling' nou daar op een muur in onze wijk?

Toen Hein Greven en Angela Sluijs een vijf jaar geleden Merelstraat 43 betrokken, kregen ze meteen het idee om de grote, wat sombere muur aan de noordoostkant van hun achtertuin een wat aantrekkelijker aanzien te geven en wel bijvoorbeeld met een gedicht. Dus niet zozeer om aan anderen een boodschap te verkondigen. Die muur is van Merelstraat 41 en buurman was gauw akkoord. Toch duurde het uiteindelijk tot juni 2004 dat de schilder Jan Willem Bruins, van de stichting Tegen-Beeld, samen met een assistent, het gedicht en achtergrond aanbracht. Dat duurde een weekje werken, vertelde Hein. De kunstschilder signeert op de muur met een speciaal teken: een spinnetje hangend aan een stukje spinragdraad. Beide Greven kleuters vinden dat spinnetje voorlopig het mooist van alles! De keuze van het gedicht was aan Hein en Angela; het werd immers een officieus muurgedicht en wel wegens de betrekkelijk geringe, openbare zichtbaarheid. Het was een gedicht dat Hein al jaren geleden ergens in een gebouw aan de wand ingelijst had gevonden en dat hem direct had getroffen. Hij schreef het toen over en nu dus... Er werd met de schilder overlegd over de uitvoering: een crème-wit achtergrondvlak van wel 10 bij 6 meter zonder verdere versiering en de tekst in grijs-blauw (Times Roman) en de regels precies volgens de publicatie van Achterberg, uit de bundel 'Existentie' van 1946:

Het beste van voor jaren dringt vanavond tot mij door.
Al je gewone vragen vinden weer gehoor.
Regent het. Ja het regent. Goede nacht.
Laten we gaan slapen, zeg je zacht.
Wij luisteren en liggen. Wind beweegt het raam.
Blijf zo maar liggen, zeg ik, en ik noem je naam.
Alles wat antwoord is gaat van mij uit.
Je wordt vervuld van de oneindigheid.

Gerrit Achterberg (Neerlangbroek 1905 – Leusden 1962) geldt als een van Neerlands grootste dichters. In 1931 debuteerde hij met de bundel 'Afvaart'. In totaal publiceerde hij 29 bundels en ruim 800 gedichten. Zijn gedichten worden meestal niet eenvoudig gevonden; zijn thematiek kan worden opgevat als: de verzoening tussen leven en dood door middel van gedichten; heel vaak gaat het om verwijzingen naar de gestorven geliefde, maar of deze vrouw ook moet worden geïnterpreteerd als de schepping in haar geheel, is niet duidelijk. Het zijn veelal enigszins mystieke, prachtige woordbeelden, waar ook ieder het zijne mag uithalen. Hein Greven zag in 'Vervulling' een aansporing tot tevredenheid als je ziet wat je allemaal hebt. En deze interpretatie is even goed als een andere.

Gerrit Achterberg was een zeer bijzonder mens, die al voor militaire dienst werd afgekeurd wegens 'zielsziekte' en die erna ook herhaaldelijk is opgenomen. In 1937 doodde hij in een vlaag van verstandsverbijstering zijn hospita. Hij werd daarvoor als niet toerekeningsvatbaar veroordeeld, maar wel voor enige tijd in een inrichting behandeld. Velen lezen in de verwijzingen naar de gestorven geliefde ook dit vreselijke voorval. In 1946 trouwt hij met zijn jeugdliefde Cathrien van Baat en leidt hij verder een weinig opvallend ambtenarenleven. Voor zijn prachtige oeuvre ontvangt hij in 1949 de P.C.Hooft Prijs, gevolgd in 1959 met de Constantijn Huygens Prijs. In de Leidse muurgedichten zijn al eerder twee andere gedichten van Achterberg opgenomen: een officieuze, op Noachstraat 2: Kleine Kaballistiek voor Kinderen; en als 47 in de officiële reeks, op Rijnkade 8: Kleine Ode aan het Water.

En nu maar gaan kijken naar de muur met 'Vervulling' en hopen dat begin Lijsterstraat ook nog mag meedoen.

(Met dank aan het gezin Greven-Sluys in de Merelstraat en aan de heren Walenkamp en Van Veen van de stichting Tegen-Beeld)

PS: Inspectie van het begin Lijsterstraat door de stichting Tegen-Beeld leverde eind augustus j.l. een positief oordeel op over het meedoen in de officiële Leidse reeks. Of en zo ja, welk gedicht en welke uitvoering, zijn een zaak van 'poëtische' beslissingen in de komende maanden.

(Hans Dirken in 'De Praatvogel' op de website van de Vogelwijk, september 2004)

• Wikipedia
• G.J.Kruidhof: Uitgebreide website over Gerrit Achterberg
• Boekenwereld.com
• De Nederlandse Letteren
• Schrijversinfo bij Mats Beek
• Levensbericht Maatschappij der Nederlandse Letterkunde