Anoniem, Daar rees ...

Daar rees, in stille majesteit,
De tempel der weldadigheid,
Waar d'armoe dak en brood,
De wees een schuilplaats beidde.

(De Leydsche weezen aan de burgerij, 1842)

Restauratie voormalig Weeshuis

De gemeente Leiden is al geruime tijd bezig een ambitieus plan voor de restauratie en de herontwikkeling van het voormalig Weeshuis aan de Hooglandse Kerkgracht. De toekomstige huurders van het eeuwenoude voormalige kinderweeshuis staan nog niet geheel vast. Mogelijk dat in het oude Weeshuis de archeologische centra van de gemeente Leiden en de Provincie Zuid Holland gezamenlijk ondergebracht worden. Ook wordt bekeken of de Stichting Kinderrechtenhuis Nederland, een initiatief van onder andere Cardea, ROC, ICDI e.a., hier een plaats in kan krijgen.

Voorgeschiedenis

In 1583 werd, na een verbouwing van het uit 1403 stammende Onze Lieve Vrouwegasthuis, in het pand aan de Hooglandse Kerkgracht te Leiden het Heilige Geest Weeshuis gehuisvest. Pas in 1961 werd dit gebouw verlaten en vertrokken de laatste bewoners naar een pand aan de Rijnsburgerweg te Leiden, waar het werk van de Stichting werd voortgezet. Bijna 400 jaar hebben Leidse weeskinderen, vondelingen, afgegeven kinderen of kinderen wier ouders van de ouderlijke macht zijn ontheven, hun opvoeding in ‘Het Weeshuis aan de Kerkgracht’ of kortweg ‘Het Weeshuis’, zoals het in de volksmond genoemd werd, genoten.

In de 17e eeuw moet het Weeshuis de grootste bevolking gehuisvest hebben. Ca. 500 kinderen sliepen, woonden, speelden, werden gevoed en opgevoed en werden groot onder één dak. Dat dak strekte zich toen uit van de Hooglandse Kerkgracht tot aan de Burcht en aan de andere zijde tot aan de Oude Rijn.

Nadat de weeskinderen in 1961 vertrokken is het gebouw, het grootste monument van Leiden, tussen 1962 en 1998 in gebruik geweest bij het Nationaal Natuurhistorisch museum. Met de verhuizing van het museum naar de Pesthuislaan in 1990 is het pand in bezit gekomen van de gemeente Leiden door een ruil met de Rijksgebouwendienst waarbij deze het Pesthuis van de gemeente in eigendom kreeg. Hierbij heeft de regenten van het Heilige Geest Weeshuis het recht om de zogenaamde Regentenkamer te mogen gebruiken en beheren, inclusief de daarin aanwezige museale collectie.

Diverse bestemmingen passeren de revue

Het complex heeft sinds het vertrek van de het Natuurhistorisch museum geen vaste bestemming. Na de overdracht is het gebouw in gebruik geweest bij een aantal instanties waaronder het Centrum voor Beeldende Kunst, International Child Development Initiative (ICDI)en het Archeologisch Centrum van de Gemeente. Overige ruimten zijn gebruikt als opslag en werkruimten van de gemeente.

In de tussentijd werd er gezocht naar een definitieve bestemming die past bij het gebouw en de locatie. Op basis van een onderzoek van bureau Kentie en Partners is gekeken naar de mogelijkheid om een hoogwaardig hotel in het complex onder te brengen. Dit is om een aantal redenen niet mogelijk gebleken. Ten eerste is het gebouw te klein gebleken om voldoende kamers te kunnen inbouwen waarmee een hotel van de gewenste kwaliteit kan functioneren. Daarbij moet bedacht worden dat al in 1882 de vleugel aan de Oude Rijn door het weeshuis was afgestoten, zodat het beschikbare deel niet meer het volledige complex omvat. Ten tweede was het vanwege de hoge monumentale waarde van het complex zeer lastig het vereiste programma in het gebouw onder te brengen zonder hieraan grote schade te brengen. Ten slotte is het gebrek aan parkeerruimte in de directe omgeving een nadeel bij het intensief gebruik als hotel. Door genoemde knelpunten bleek het niet mogelijk een hotelondernemer te
vinden die bereid was een hotel in het weeshuis te vestigen.

Eindelijk restauratie van voormalig weeshuis Leidse binnenstad Monumentaal renovatieproject voor Meijer Bouw Hoge, statige plafonds; geheime trappetjes die van de regentenkamer naar die van de regentessen lopen en ijzeren kozijnen van de zalen waar de weesjes vroeger sliepen. Aan het voormalige weeshuis aan de Hooglandsekerkgracht is door de eeuwen heen zoveel ver- en bijgebouwd dat restauratie ervan een enorme klus zal zijn. Toch greep Meijer Bouw de monumentale uitdaging van 6500 vierkante meter in de Leidse binnenstad met beide handen aan. (foto en tekst: website Meijer Bouw Sassenheim)

Vervolgens is gekeken naar de mogelijkheid van een gecombineerde functie als wooncomplex en kantoorverzamelgebouw. Bij het maken van plannen daartoe bleek dat ook deze bestemming ernstige ingrepen in het monumentale gebouw noodzakelijk maakte. Daarnaast was het zeer de vraag in hoeverre het waardevol ingerichte middendeel van het complex voor de gewenste prijs zou kunnen worden verhuurd als hoogwaardige kantoorlocatie. Ten slotte leefde de wens om het voor Leiden zo belangrijke monumentale complex een rol in het openbare leven van de stad te geven en het geheel niet af te sluiten voor het publiek. Gebruik voor wonen en kantoren sluiten slecht aan op deze wens.

Na diverse scenario’s te hebben onderzocht heeft het College begin 2003 besloten om de archeologische centra van gemeente Leiden en Provincie Zuid Holland gezamenlijk onder te brengen in het voormalige Weeshuis. Dit besluit geld als startpunt voor de huidige restauratie en herontwikkeling. Eind 2004 is daar een initiatief van o.a. ICDI, Cardea, ROC e.a., om te komen tot een Kinderrechtenhuis, aan toegevoegd.
Doel van het project is de restauratie en herontwikkeling van het voormalige Weeshuis, met andere woorden het behoud van materieel en spiritueel erfgoed.

(Website gemeente Leiden, 1 februari 2009)

• Het moeilijke leven
• Geheugen van Nederland
• De regenten en regentessen van het Weeshuis in Leiden in de periode 1788-1830